di tích lich sử văn hóa

Vùng Cổ Mai Thăng Long và Trần Khát Chân
Ngày đăng 26/03/2012 | 12:00  | View count: 862

Nói đến quận Hoàng Mai, mọi người nhớ ngay đến vùng Cổ Mai vốn liền kề các cửa ô phía Nam của kinh thành Thăng Long. Theo bản đồ tỉnh thành Hà Nội vẽ năm 1831 ở phía Nam kinh thành còn có các cửa Ô Kim Hoa, Ô Yên Ninh, Ô Thanh Lãng…thuộc huyện Vĩnh Thuận, đó là vành đai bắt đầu của Cổ Mai, tiếp giáp với huyện Thọ Xuân nội thành.

Đất Cổ Mai được người Việt cổ (Kinh) khai phá, làm ăn sinh sống từ 3000-4000 năm trước đây. Các nhà khảo cổ học đã tìm thấy những rìu đá là công cụ sản xuất, vòng đá làm đồ trang sức của con người cổ đại ở khu mộ táng trên bờ sông Hồng, sông Kim Ngưu và mộ thời Đông Hán tại gò Mã Vẽ nằm giữa hai làng Hoàng Mai và Tương Mai.
“Mai” trong tiếng Hán có nghĩa là quả Mơ: mơ chùa Hương, mỏ Lạng Sơn… để làm rượu Mơ, làm ô mai, hoặc mơ ăn tươi của tuổi trẻ đang lớn. Xưa kia vùng Cổ Mai là một vùng mênh mông những xóm làng, đồng ruộng, sông ngòi, hồ ao, chuyên trồng cây mai lấy quả: quả mơ. Ta hãy hình dung, ngày xưa, mùa đông đến, hoa mai nở trắng ngần, nở trắng cả một vùng đất hòa cùng mây trắng, trời xanh bao la. Người dân nơi đây, do canh tác lâu năm còn phân ra các giống mai vàng, mai trắng, mai hồng, từ đó có các địa danh các làng xóm nơi đây là Hoàng Mai, Bạch Mai và Hồng Mai… Vì thế mà vùng này còn có tên nôm là Kẻ Mơ và tên chữ là Cổ Mai.
Năm 1390, tướng Trần Khát Chân (1370-1399) tiêu diệt được Chế Bồng Nga đang chỉ huy quân Chiêm Thành trên sông Hải Triều (sông Luộc) đang tìm đường len vào cướp phá thành Thăng Long. Sách Đại Việt sử ký toàn thư chép: Năm Canh Ngọ (1390), mùa xuân, tháng Giêng ngày 23, đô tướng Trần Khát Chân đại thắng quân Chiêm Thành ở Hải Triểu giết được chúa của nó là Chế Bồng Nga…Quân giặc tan vỡ. Trần Khát Chân sai bỏ đầu giặc vào hòm, đi thuyền về báo tin thắng trận ở hành tại Bình Than”. (ĐVSKTT, T2, Nxb. KHXH, H, 1985, tr.177). Sau chiến thắng to lớn năm 1390, triều đình phong cấp cho đô tướng Trần Khát Chân đất Hoàng Mai.
Thiết nghĩ cùng cần nói đến những sự kiện đau lòng thời mạt Trần ở Thăng Long, mà Hoàng Mai vốn là đất phên dậu của kinh đô. Nhớ lại vào đời vua Trần Anh Tông (1293-1314) các danh tướng tuổi cao đã qua đời: thượng tướng Trần Quang Khai mất năm 1294; Hưng Đạo đại vương Trần Quốc Tuấn mất ngày 20/8/năm Canh Tý (1300). Vua Trần Anh Tông còn hay uống rượu, đêm thường lén ra ngoài thành Thăng Long đi chơi. Các danh nho như Trương Hán Siêu (
?-1354), Nguyễn Trung Ngạn (1289-1370) cũng lần lượt qua đời; công việc triều đình ở Thăng Long có phần trễ nải.
Đến đời Trần Dụ Tông (1311-1369), nhà vua càng thích rượu chè, chơi bời, cờ bạc… làm hồ ở vườn ngự trong hậu cung, sai người Hải Đông chở nước mặn chứa vào để nuôi cá sấu, đồi mồi, cua cá…Chính thời gian này, ở Thăng Long Chu Văn An đang dâng sớ xin chém bảy tên gian thần; vua không nghe; Chu Văn An bỏ quan về núi Chí Linh, Hải dương.
Ở phương Bắc, Chu Nguyên Chương lập nên nhà Minh, rồi xúi dục giặc Chiêm Thành quấy chúng ta. Năm 1389 “mùa đông, thắng 10 người Chiêm đến cướp Thanh Hóa, đánh vào Cổ Võ (sông Chu – Thanh hóa), vua sai Hồ Quý Ly đem quân đi chống giữ” “ Sử thần Ngô Sĩ Liên nói: Quý Ly thân làm đại tướng, có quan hệ tới mối an nguy của cả nước, thế mà để đến nỗi thất trận, tàn quân, tội ấy rất lớn”. (ĐVSKTT (Toàn thư), Nxb. KHXH, H, 1985, T2, tr. 177-178).
Trần Nghệ Tông (1370-1372) lên ngôi vua, nhưng nhu nhược và hai năm sau, năm 1372 nhường ngôi cho em là vua Trần Duệ Tông (1372-1377). Năm 1376 quân Chiêm Thành lại sang quấy nhiễu ở Hóa Châu; Từ Thăng Long, Trần Duệ Tông mang quân đánh đến tận thành Đồ Bàn (1377) nhưng bị chết trận tại đây. Trần Phế Đế (1377), con Duệ Tông lên ngôi vua. Nhưng : Vua u mê, nhu nhược, không làm nổi việc gì, uy quyền càng ngày càng về tay kẻ dưới, xã tắc lung lay, đến thân mình cũng không giữ được. Thương thay?” (Toàn Thư, Sđ, tr.164). Cũng năm 1377 giặc Chiêm Thành lại vào cửa Trần Phù (Yên Mô- Ninh Bình), để lên cướp phá thành Thăng Long. Tháng 5 năm sau (1378) quân Chiêm Thành lại đánh Nghệ An rồi theo sông Đại Hàn lên đánh Thăng Long lần nữa. Vua Chiêm là Chế Bồng Lai có lần còn đem chiến thuyền đánh ra đến tận Quốc Iai, Mấy lần giặc Chiêm Thành tiến thăng đến kinh sư…ùa vào thành, đốt phá cung điện, cướp lấy con gái, ngọc lụa đem về” (Toàn thu, Sđd, tr. 154)
Vào cuối thời Trần, triều đình Thăng Long ruỗng nát, mất mùa, đói kém, bọn gian thần lộng hành. Sử gia Phan Phu Tiên nhận xét: “ Nhà Trần từ sau khi Dụ Tông hoang dâm phóng túng, lại thêm Chiêm Thành xâm lược, quấy rối, thì giặc cướp rất nhiều, chúng cướp của bắt người giữa ban ngày, pháp luật không thể ngăn được…” (Toàn thư, Sđd, T2, tr. 184).
Xin phép được trở lại với vấn đề Trần Khát Chân và ấp Cổ Mai vào thời mạt Trần đó. Ghi nhớ công ơn của vị tướng trẻ tài ba đánh giặc Chiêm Thành, giết được vua giặc Chế Bồng Nga, vua Trần Thuận Tông đã lấy ấp Cổ Mai phong thưởng cho Trần Khát Chân và Trần Hãng.
Ngày nay, có thể nhận ra đất thái ấp Cổ Mai vốn từ cửa Ô Cầu Dền, Ô Đống Mác trải dài đến hai xã Trần Phú và Yên Sở, huyện Thanh Trì, Hà Nội. Hơn 6 thế kỷ qua, dù trải qua biết bao biến cố lịch sử, dấu vết thái ấp Cổ Mai của Trần Khát Chân vẫn còn lưu giữ đậm nét. Các làng Tương Mai, Khuyến Lương, Yên Duyên… đều từ lâu đã lập đền thờ và tôn thờ Trần Khát Chân làm thành hoàng làng. Ngày nay, trên đất Hoàng Mai có đường phố Trần Khát Chân với các đường phố nhà cửa cao tầng hiện đại.
Đất Hoàng Mai trăm nghề
Làng Tương Mai là một trong 4 làng của vùng Kẻ Mơ, nằm ở cửa ngõ phía nam kinh thành Thăng Long, trên con đường từ phía Nam lên Thăng Long, từ Quán Gánh về Chợ Mơ. Vào thời Lê, thời Nguyễn, người buôn bán, quan lại các nơi về Thăng Long, Hà Nội đều đi trên con đường này và thường lấy các làng Mơ làm trạm nghỉ chân. Dân làng Tương Mai mở nhiều quán cơm phục vụ khách, cho nên làng còn có tên Nôm là Mơ Cơm, khác với làng Hoàng Mai gần đó được gọi là Mơ Rượu, vì chuyên nấu rượu. Còn làng Bạch Mai chuyên bán thịt lại có tên Nôm là Mơ Thịt.
Cuối thời Lê, đầu thời Nguyễn, làng Tương Mai là một xã thuộc tổng Hoàng mai, huyện Thanh Trì, trấn Sơn Nam Thượng (năm 1831 đổi làm tỉnh Hà Nội). Năm 1899 cắt về tổng Thịnh Liệt. Trong kháng chiến chống Pháp, làng Tương Mai năm trong quận VII của Hà Nội. Hòa bình lập lại (1954), làng nằm trong xã Hoàng Văn Thụ huyện Thanh Trì, tỉnh Hà Đông. Năm 1961, xã này nhập thêm làng Mai Động và cùng với các xã trong huyện Thanh Trì được chuyển về Hà Nội. Tháng 10/1982, làng Tương Mai được lập thành phường Tương Mai thuộc quận Hai Bà Trưng. Năm 2003, phường Tương Mai được chuyển đến quận Hoàng Mai.
Ta cũng còn có thể nhận ra một số địa danh liên quan đến các hoạt động kinh tế của thái ấp Cổ Mai xưa như Đống Sành, đồng Mũi Trâu, đình Sụn. Đất lành chim đậu, về sau dân cư tụ về thêm đông đúc, Kẻ Mơ chia thành nhiều thôn làng, phường phố: Hồng Mai (nay là phố Bạch Mai) và các thôn làng Hoàng Mai, Mai Động, Tương Mai… nay cũng đã trở thành khu đô thi sầm uất.
Quận Hoàng Mai còn có nhiều làng nghề ẩm thực với các món ăn ngon nổi tiếng đất Hà Thành, như làng nghề bánh cuốn Thanh Trì, rượu Hoàng Mai, làng bún Tứ Kỳ, bún ốc Pháp Vân. Các phường Hoàng Liệt, Vĩnh Hưng, Lĩnh Nam có nghề trồng hoa, trồng rau sạch; làng cá Yên Sở v.v…Danh nhân văn hóa thế giới Nguyễn Trãi đã viết trong sách Dư địa chí: Hoàng Mai có rượu tiến vua. Rượu làng Mơ ngon nổi tiếng trong vùng, “ Rượu làng Mơ/ Cờ Mộ Trạch” hay “Rượu làng Mơ/ Thơ Kẻ Lủ”. Làng Tương Mai xưa và nay vẫn làm xôi lúa món ngon ăn sáng nổi tiếng của Hà Nội. Các làng Tương Mai, Mai Động có đậu Mơ, món đậu phụ trắng mềm trong bữa cơm gia đình của người Hà Nội. (Đại Nam nhất thống chí, Nxb. KHXH, Hà Nội, 1971, T3, tr.182-183)
Hoàng Mai còn có nhiều nghề truyền thống: nghề làm quạt ở làng Lủ, nghề dát bạc ở làng Giáp Lục, nghề kim hoang ở Định Công. Tại Định Công hiện có đền thờ ba anh em họ Trần là Tổ của nghề kim hoàn Việt Nam.
Hoàng Mai giàu di tích lịch sử văn hóa
Thời Hùng Vương, đất Vĩnh Tuy có tên gọi là Vĩnh Hưng. Gần đây, khi trở thành phường phố để khỏi trùn tên với phường Vĩnh Tuy (quận Hai Bà Trưng) xã Vĩnh Tuy đã trở về với tên gọi xa xưa là Vĩnh Hưng, có nghĩa là mãi mãi hưng thịnh.
Quận Hoàng Mai có khá nhiều di tích lịch sử văn hóa quan trọng không chỉ với Thăng Long – Hà Nội, mà còn đối với cả nước. Ở làng Mai Động có đình thờ Tam Trinh, vị tướng, nhà giáo và còn truyền dạy nghề đấu vật cho thanh niên. Vào những năm 40-43 tướng Tam Trinh cũng nghĩa quân đã cùng Hai Bà Trưng đánh đuổi tướng giặc đô hộ Tô Định tàn bạo.
Ở vùng quanh đầm Đại Từ, cả 7 làng (thuộc phường Đại Kim, Hoàng Liệt) đều có đền thờ Bỏ Ninh Vương, học trò Thủy Thần của Chu Văn An, người đã nêu cao truyền thống tôn sư trọng đạo và truyền thống thương dân.
Chùa Tương Mai khá đẹp và đình Tương Mai thờ Trần Khát Chân nổi tiếng ở đất Thăng Long – Hà Nội. Thời Pháp thuộc, làng Tương Mai có ba người tham gia vụ Hà Thành đầu độc tháng 6/1908. Tại làng Tương Mai, thực dân Pháp lập một trường bắn để quân lính tập bắn đồng thời là pháp trường xử bắn đồng chí Hoàng Văn Thụ, Thường vụ Trung ương đảng Cộng Sản Đông Dương (24/5/1944), nay là Công viên Hoàng Văn Thụ. Đình làng Hoàng Mai thờ tướng Trần Hương, còn gọi là Trần Hãng, là em của danh tướng Trần Khát Chân. Tại làng Hoàng Mai còn có ngôi chùa Nga My nổi tiếng, bia ký còn ghi lại chùa này do Lý Đạo Thành cho xây dựng từ thời Lý.
. Đền Lừ ở làng Hoàng Mai, ngày xưa thuộc bến Lư Giang, nên dân gọi nôm là Đền Lừ. Trong đền vẫn còn tấm bia đá “Dịch Lư kiều bi ký” do trạng nguyên Nguyễn Xuân Chính đỗ khoa Đinh Sửu (1637) ghi lại sự kiện nhân dân hai xã Hoàng Mai và Thịnh Liệt năm 1644 góp công đức xây dựng lại cầu Dịch Lư. Đền Lừ thờ hai tùy tướng của Trần Khát Chân là Phạm Thổ Tu và Phạm Ngưu Tất, cũng là những người cai quản hương Cổ Mai xưa. Đền Lừ cũng thờ Mẫu Thoải và thờ “ Thủy Tinh Công chúa”. Đó là bà Hoàng Thị Chang (con gái tướng Hoàng Đình Vệ). Vào thế kỷ XVIII; Hoàng Thị Chang vừa 20 tuổi, thấy dân Mơ Táo đói khổ vì đê vỡ, nước lụt trắng đồng, Bà chở gạo đến cứu giúp, chẳng may trời nổi gió lớn, thuyền bị lật, bà bị chết đuối ở cửa sông; sau đó nhân dân Mơ Táo đã tạc tượng thờ Bà ở Đền Lừ. Bên cạnh Đền Lừ còn có đền thờ đức Trần Hưng Đạo mà dân Hoàng Mai kính trọng gọi lễ hội đền này là ngày Giỗ Cha vào tháng Tám âm lịch.
Đặc biệt ở làng Khuyến Lương, nay là phường Trần Phú, phố Khuyến Lương, quận Hoàng Mai hiện còn có đền thờ Nguyễn Trãi và Nguyễn Thị Lộ. Tương truyền ngày xưa hai người dạy học ở đây. Đền mới được khôi phục năm 1999-2004, do công đức dan tứ phươn và UBND Huyện Thanh Trì.
Tại đình Vĩnh Tuy, quận Hoàng Mai còn có đình thờ Nha Cát đại vương và công chúa Nguyệt Nga, mà sự tích gắn liền với chiến công oanh liệt của vua Lê Thánh Tông năm 1471 đã đánh tan giặc Champa hỗn xược thường quấy nhiễu nước ta. Vào các năm 1368, 1371, 1378, 1380, 1389, các vua Chiêm thấy nước ta suy nhược, thường đem quân đánh phá đất Hóa Châu, Nghệ An, Thanh Hóa và còn lẻn vào Thăng Long cướp phá mấy lần. Tháng Tám năm Canh Dần (1470) vua Chiêm Thành Trà Toàn đem 10 vạn quân thủy bộ cuàng voi ngựa ra đánh úp Châu Hóa (Thừa Thiên). Ngày 16/11/Canh Dần Vua Lê Thánh Tông (1460-1497) lúc đó 28, 29 tuổi kiên quyết bảo vệ chủ quyền quốc gia, đánh quân Chiêm Thành quấy nhiễu, mở mang bờ cõi đất nước, thân chinh dẫn đại quân đi theo đường biển. Nhà vua về Lam Kinh bái tế Tổ Tiên, sau đó cùng trăm vạn hùng binh từ Thanh Hóa vào đến cửa biển Tư Dung (Thừa Thiên), thành Thi Nại dẹp giặc.
Năm Tân Mão (1471) ngày 27/2 vua tự mình đem đại quân phá thành Thi Nại (Quy Nhơn). Ngày 28/2 vây thành, ngày 1/3 ÂL Vua hạ thành Chà Bàn, bắt sống Trà Toàn rồi đem quân về. Ngày 2/3 xuống chiếu rút quân. Ngày 11/4 ÂL (1471) về tới kinh đô Thăng Long; đang tù ở Thái Miếu. Tháng 5 ngày mồng 1 làm lễ mừng thắng trận. (Toàn thư, Sđd, T2, tr. 445-453). Ngọc phả của đình Vĩnh Tuy cho biết đình Vĩnh Tuy thuộc trang Vĩnh Hưng, sau đổi thành là Vĩnh Tuy huyện Thanh Đàm, sau nữa đổi là huyện Thanh Trì. Từ thế kỷ XV vua Lê Thánh Tông cho lấy ruộng đất để tù binh Chiêm khai hoang lập ấp, dựng vợ gả chồng trên đất Thăng Long. Vua còn cho phép trang Vĩnh Hưng lập ngôi nhà để làm nơi thờ vợ chồng vua Chiêm: Nha Cát đại vương – Nguyệt Nga công chúa thất trận, đã bị bắt làm tù binh và chết tại đây.
Hoàng Mai- đất hiếu học, lắm người tài.
Hoàng Mai là đất địa linh nhân kiệt, có lắm người tài, có nhiều danh nhân văn hóa nổi tiếng đất nước. Trong lích sử, Kẻ Mơ là vùng đất học. Vào triều Mạc, Tương Mai có hai vị đậu tiến sĩ. Trong các khoa thi Hương của triều Nguyễn từ năm 1837 đến 1906, Hoàng Mai có 9 người đậu cử nhân. Riêng khoa thi năm 1879 họ Nguyễn ở thôn Đông có 3 người đậu cử nhân. Dòng họ Bùi, quê ở Định Công, giữa thế kỷ XV đã đến lập nghiệp ở làng Thịnh Liệt. Dưới đây là một số danh nhân nổi tiếng:
Bùi Xương Trạch (1438-1516) nguyên quán xã Định Công, huyện Thanh Đàm (sau gọi là huyện Hoàng Mai); 42 tuổi đậu tiến sĩ khoa Mậu Tuất (1478), làm Thượng Thư chưởng lục hộ kiêm Đô ngự sử, Tế tửu Quốc Tử Giám Thăng Long. Tác giả Quảng văn đình ký.
Bùi Huy Bích (1744-1802) người xã Định Công, huyện Hoàng Mai, nhà ở Thịnh Liệt, 26 tuổi đỗ Đinh Nguyên, làm đến thị lang Lại bộ hành tham tụng. Tác giả Văn tuyển và Thi tuyển.
Ở làng Kim Lũ (phường Đại Kim) có dòng họ Nguyễn. Khởi tổ là Nguyễn Công Thể (1683-1757) đỗ Hội Nguyên năm 1715, làm đến Tham tụng, Tế tửu Quốc Tử Giám, có công dàn xếp với nhà Thanh giữ nguyên vẹn đất đai ở biên cương phía Bắc.
Nguyễn Trọng Hợp người xã Kim Lũ, huyện Hoàng Mai; đỗ Tiến Sĩ khoa Ất Mão (1865), làm quan đến chức Tổng đốc Định An, Tổng đốc Sơn-Hưng-Tuyên, Khâm sai Bắc kỳ, quyền Kinh Lược Sứ, thượng thư Bộ Lại, Bộ binh, Hiệp biện Đại học sĩ, sung Cơ mật viện đại thần.
Quận Hoàng Mai ngày nay
Hoàng Mai hiện là một quận nội thành của thành phố Hà Nội. Quận được thành lập theo Nghị định số 132/2003/NĐ-Cp ngày 6/1/2003 của Thủ tướng Chính Phủ; dựa trên diện tích và dân số của 9 xã thuộc huyện Thanh Trì là Định Công, Đại Kim, Hoàng Liệt, Thịnh Liệt, Thanh Trì, Vĩnh Tuy, Lĩnh Nam, Trần Phú, Yên Sở và 55 ha diện tích của xã Tứ Hiệp, cộng với diện tích và dân số của 5 phường Mai Động, Tương Mai, Tân Mai, Giáp Bát, Hoàng Văn Thụ thuộc quận Hai Bà Trưng.
Quận Hoàng Mai nằm ở phía đông nam Hà Nội. Phía đông giáp huyện Gia Lâm, tây và nam giáp Huyện Thanh Trì, bắc giáp quận Thanh Xuân và quận Hai Bà Trưng. Quận Hoàng Mai có đường giao thông thủy trên sông Hồng; có các đường giao thông quan trọng đi qua: Quốc lộ 1A, 1B, đường vành đai 3, cầu Thanh Trì.
Trụ sở UBND Quận Hoàng Mai hiện tọa lạc tại phường Thịnh Liệt. Quận Hoàng Mai có diện tích 4.104,1 ha (41,04km2) và có 14 phường: Định Công, Đại Kim, Hoàng Liệt, Thịnh Liệt, Thanh Trì, Vĩnh Tuy, Lĩnh Nam, Trần Phú, Yên Sở, Mai Động, Tương Mai, Tân Mai, Giáp Bát, Hoàng Văn Thụ.
Hiện nay, Hoàng Mai là một quận có tốc độ đô thị hóa nhanh, với các công trình cao ốc, nhà chung cư cao tầng và các khu đô thị mới đang hoàn thiện, đang làm mới bộ mặt vùng Cổ Mai xưa thành một vùng đô thị phía Nam thủ đô Hà Nội.
Truyền thống nhân nghĩa, yêu nước, thương dân của Lê Thánh Tông, Trần Khát Chân, Nguyễn Trãi, Hoàng Thị Chang, Hoàng Văn Thụ… và hương vị thơm ngon của khiếu ẩm thực Kẻ Mơ vẫn mãi còn vương vấn đâu đây không chỉ với người Hà Nội mà còn hấp dẫn với bà con cả nước về thăm đất Thăng Long – Hà Nội ngàn năm văn vật. Để mãi mãi giữ lại “Rượu làng Mơ/ thơ Kẻ Lủ” và nếp học giỏi, đỗ đạt cao của thế hệ trẻ trong thời điểm quận Hoàng Mai đang đi lên hiện đại, hội nhập quốc tế./.

thời tiết các vùng

Hà Nội
Đà Nẵng
TP Hồ Chí Minh

Bình chọn

Đánh giá thái độ tiếp công dân của cán bộ Một cửa quận